A’dan Z’ye ALZHEİMER

abdullah - 13 Eylül 2022 Salı

A’dan Z’ye ALZHEİMER

ALZHEİMER

(Tür­ki­ye Alz­he­imer Der­ne­ği Baş­ka­nı Prof. Dr. Ba­şar) Alz­he­imer hak­kın­da tüm so­ru­la­rın ce­vap­la­rı­nı ve da­ha faz­la­sı­nı Tür­ki­ye’de Alz­he­imer ko­nu­sun­da sa­yı­lı uz­man­lar­dan bi­ri­si olan Tür­ki­ye Alz­he­imer Der­ne­ği Baş­ka­nı Prof. Dr. Ba­şar Bil­giç ce­vap­lı­yor. Dün­ya­da ve ül­ke­miz­de Alz­he­imer ha­ri­ta­sı na­sıl? Alz­he­imer ne­dir? Alz­he­imer be­lir­ti­le­ri ne­ler­dir, na­sıl an­la­şı­lır? Has­ta­lı­ğın sey­ri na­sıl iler­li­yor? Alz­he­imer’dan ko­run­mak için ne­ler yap­ma­lı? Tüm bu so­ru­la­rın ce­vap­la­rı­nı ve da­ha faz­la­sı­nı Tür­ki­ye’de Alz­he­imer ko­nu­sun­da sa­yı­lı uz­man­lar­dan bi­ri­si olan Tür­ki­ye Alz­he­imer Der­ne­ği Baş­ka­nı Prof. Dr. Ba­şar Bil­giç ile ko­nuş­tuk. Ba­şar Bil­giç’in açık­la­ma­la­rı şöy­le; Ya­şam sü­re­miz uzu­yor ama in­san­lık fi­zik­sel ve men­tal ola­rak bu­na tam adap­te ola­bil­miş de­ğil. İle­ri yaş­ta in­san­lar bir­çok zi­hin­sel ve fi­zik­sel prob­lem­ler­le kar­şı­la­şı­yor. Yaş­lı nü­fu­sun art­ma­sı ile Alz­he­imer top­lum­da da­ha gö­rü­nür ol­du. Av­ru­pa ile ben­zer gö­rül­me sık­lı­ğı ra­kam­la­rı­na sa­hi­biz. Ül­ke­miz­de 1 mil­yon, tüm dün­ya­da ise yak­la­şık 50 mil­yon bu­na­ma has­ta­sı var ve bun­la­rın ya­rı­dan faz­la­sı Alz­he­imer. Tüm dün­ya­da bu­na­ma­ya en faz­la yol açan has­ta­lık Alz­he­imer. 2050 yı­lın­da tüm dün­ya­da 150 mil­yon bu­na­ma has­ta­sı ola­ca­ğı ön­gö­rü­lü­yor. Tür­ki­ye’de 700 bin üze­rin­de Alz­he­imer has­ta­sı var, di­ğer bu­na­ma­la­rı da ek­ler­sek 1 mil­yo­na ya­kın ki­şi­den bah­se­di­yo­ruz. 70’li yaş­lar en çok Alz­he­imer gö­rü­len yaş gru­bu. Dün­ya­da or­ta­la­ma ya­şam sü­re­si uzu­yor, yaş­lı nü­fus ar­tı­yor. Biz de nü­fu­su hız­la yaş­la­nan ül­ke­ler­den bi­ri­yiz ve do­la­yı­sıy­la bu has­ta­lık di­ğer ül­ke­ler gi­bi bi­zim için de ge­le­ce­ğin en bü­yük sağ­lık so­run­la­rın­dan bi­ri ola­cak gi­bi gö­rü­nü­yor.Alz­he­imer, be­yin do­ku­su­nu ya­vaş ya­vaş ha­rap eden bir be­yin has­ta­lı­ğı ola­rak ta­nım­la­na­bi­lir. He­nüz tam ola­rak çö­zül­me­yen bir ne­den­le be­yin hüc­re­le­ri ölü­yor, be­yin do­ku­su aza­lı­yor, da­mar­lar da­ra­la­rak tı­ka­nı­yor ve be­yin kü­çül­me­ye baş­lı­yor. Or­ta­la­ma 10 yıl içe­ri­sin­de be­yin 1,5kg dan 1,2 kg a dü­şü­yor ya­ni 300 gr ka­dar ka­yıp olu­yor. Bu sü­reç­te be­yin hüc­re­le­ri ya­ni nö­ron­lar aza­lı­yor, zi­hin­sel so­run­lar or­ta­ya çı­kı­yor. Has­ta ön­ce ya­kın geç­mi­şe da­ir olay­la­rı unut­ma­ya baş­lı­yor. İler­le­yen ev­re­de ise çok es­ki anı­la­rı­nı da unu­tur ha­le ge­lip ya­kın­la­rı­nı bi­le ta­nı­ya­ma­ya­bi­li­yor. Yön bul­ma so­run­la­rı, mu­ha­ke­me so­run­la­rı, ko­nuş­ma, yü­rü­me bo­zuk­luk­la­rı, psi­ki­yat­rik so­run­lar, id­rar tu­ta­ma­ma, uyu­ya­ma­ma gi­bi bir­çok bul­gu unut­kan­lı­ğa ek­le­ni­yor. Unut­kan­lı­ğın gö­ze çarp­tı­ğı er­ken dö­nem­de mut­la­ka bir uz­ma­na gö­rün­me­li. Ay­rı­ca son ge­liş­me­ler­le bir­lik­te ar­tık kan test­le­ri, kan ana­liz­le­ri ile de Alz­he­imer teş­his edi­le­bi­lir. Alz­he­imer has­ta­sı­nın bey­nin­de­ki de­ği­şik­lik­ler unut­kan­lı­ğın baş­la­ma­sın­dan 20 yıl ön­ce­ye ka­dar da­ya­nı­yor. Alz­he­imer’da göz­lem­le­nen unut­kan­lık he­men her­kes­te gö­rü­len do­ğal unut­kan­lık­tan fark­lı. Has­ta baş­lan­gıç­ta ya­kın za­ma­nı unut­ma­ya baş­lı­yor ve tek­rar tek­rar ay­nı so­ru­la­rı so­ra­bi­li­yor. Ör­ne­ğin “Ya­rın öğ­le­den son­ra pa­za­ra gi­de­ce­ği­z” de­ni­len bir has­ta pa­za­ra han­gi gün sa­at kaç­ta gi­di­le­ce­ği­ni de­fa­lar­ca so­ra­bi­li­yor çün­kü ken­di­si­ne ve­ri­len ce­va­bı ha­fı­za­sı­na kay­de­de­mi­yor. Bu­na kar­şın 40 yıl ön­ce­si­nin tüm de­tay­la­rı­nı ha­tır­la­ya­bi­li­yor ama ta­bii has­ta­lık iler­le­dik­çe bu anı­lar­da kay­bol­ma­ya baş­lı­yor. Unut­kan­lık­tan son­ra ise yön bul­ma et­ki­le­ni­yor. Baş­lan­gıç­ta iyi bil­me­di­ği yer­ler­de kay­bo­lan has­ta­lar za­man­la ev­le­ri­ni bi­le bu­la­maz ha­le ge­li­yor. Ba­zı va­ka­lar­da has­ta­lık iler­le­dik­çe psi­ko­lo­jik so­run­lar da or­ta­ya çı­kı­yor. Has­ta ag­re­sif ta­vır­lar, kıs­kanç­lık ve ba­zı an­lam­sız aşı­rı re­ak­si­yon­lar gös­te­re­bi­li­yor. Son aşa­ma­da ise yü­rü­ye­mez ha­le ge­len has­ta öm­rü­nü ya­ta­lak ola­rak ta­mam­lı­yor. Bu sü­reç ge­nel­lik­le 1015 yıl­lık bir sü­re­yi kap­sı­yor. Araş­tır­ma­la­ra gö­re Alz­he­imer’dan ko­ru­yan en önem­li fak­tör eği­tim ve sos­yal­leş­me. Eği­tim se­vi­ye­si yük­sel­dik­çe Alz­he­imer gö­rül­me sık­lı­ğı aza­lı­yor. Do­la­yı­sıy­la eği­tim se­vi­ye­si­nin da­ha dü­şük ol­du­ğu kır­sal­da da­ha yay­gın gö­rül­mek­te. Böy­le­ce eği­ti­min bir ya­ra­rı da­ha or­ta­ya çık­tı di­ye­bi­li­riz. Araş­tır­ma­la­ra gö­re sos­yal­lik ko­ru­yu­cu bir et­ken, sos­yal iliş­ki­ler be­yin­de­ki bağ­lan­tı­la­rı güç­len­di­ri­yor. Sos­yal et­ki­le­şim­li mes­lek­ler da­ha di­renç­li. Ek ola­rak kal­be za­rar­lı her şey Alz­he­imer için de et­ken. Ya­ni kal­bi ko­ru­mak ay­nı za­man­da Alz­he­imer için de bir ön­lem­dir di­ye­bi­li­riz. Or­ta yaş­lar­da­ki işit­me so­run­la­rı da Al­ze­hi­mer için bir risk. Bu ne­den­le işit­me so­ru­nu var­sa bu araş­tı­rıl­ma­lı ve ge­re­kir­se ci­haz­lar kul­la­nıl­ma­lı. Ak­de­niz ti­pi bes­len­me de ko­ru­yu­cu. Or­ta yaş­la­rı­mı­zı şiş­man ola­rak ge­çir­me­me­li, fi­zik­sel eg­zer­siz­ler ih­mal edil­me­me­li. Boş za­man­la­rı­mı­zı en­te­lek­tü­el fa­ali­yet­ler ile dol­dur­mak da ko­ru­yu­cu ola­cak­tır. Alz­he­imer he­nüz te­da­vi­si müm­kün ol­ma­yan ölüm­cül bir be­yin has­ta­lı­ğı, ma­ale­sef has­ta­lı­ğın ne­de­ni tam an­la­şı­la­ma­dı­ğın­dan dü­ğüm bir tür­lü çö­zü­le­mi­yor. Ne ka­dar yaş­lıy­sak o ka­dar risk al­tın­da­yız fa­kat Alz­he­imer yaş­lı­lı­ğın do­ğal bir so­nu­cu ola­rak ta­nım­la­na­maz, ya­ni her yaş­la­nan bu has­ta­lı­ğa ya­ka­lan­mı­yor, 100 ya­şın üs­tün­de ga­yet sağ­lık­lı in­san­lar var. Bu ko­nu­da fark­lı ül­ke­ler­de ça­lış­ma­lar ya­pı­lı­yor fa­kat has­ta­lı­ğın ne­de­ni­nin tam an­la­şı­la­ma­mış ol­ma­sı çö­züm üret­me­yi de zor­laş­tı­rı­yor. Aka­de­mik çev­re­ler­de has­ta­lı­ğın ne­den­le­ri ko­nu­sun­da fark­lı gö­rüş­ler mev­cut. El­bet­te bir­çok has­ta­lık­ta ol­du­ğu gi­bi yo­ğun te­da­vi ve ilaç ça­lış­ma­la­rı ya­pı­lı­yor. Et­ki­li bir te­da­vi­nin önü­müz­de­ki yıl­lar için­de bu­lun­ma­sı sür­priz ol­ma­ya­cak­tır. Gü­nü­müz­de mev­cut te­da­vi­ler ile has­ta­ya an­cak da­ha kon­for­lu bir ya­şam, ka­li­te­li bir has­ta­lık sü­re­ci su­nu­la­bi­li­yor. Alz­he­imar ilaç­la­rı­nın et­kin­li­ği is­pat­lan­mış de­ğil Ya­kın za­man­da ABD’de Adu­ca­bu­mab isim­li Alz­he­imer ila­cı sı­ra dı­şı bir onay al­dı. Be­yin­de bi­ri­ken ami­lo­id isim­li pro­te­ini te­miz­le­yen bu ilaç or­ta­da tat­min edi­ci bir ve­ri yok­ken Ame­ri­kan İlaç Oto­ri­te­si (FDA) ilaç için onay ver­di. Ama ila­cın ge­liş­ti­ri­ci şir­ke­te de 2030’a ka­dar ila­cın has­ta­lar­da­ki ya­rar­lı et­ki­le­ri­ni bi­lim­sel ça­lış­ma­lar ile gös­ter­me şar­tı koş­tu. FDA ka­rar alır­ken, Alz­he­imer te­da­vi­si ol­ma­yan bir ra­hat­sız­lık ol­du­ğun­dan do­la­yı has­ta­la­rın muh­te­mel et­ki­li bir te­da­vi­den mah­rum kal­ma­ma­sı­nı gö­zet­ti­ği­ni bil­dir­di. Bu­na kar­şın bu ve ben­ze­ri ilaç­lar ma­ale­sef aşı­rı pa­ha­lı fi­yat­la­nı­yor ve bu da ila­ca eri­şi­mi çok kı­sıt­lı ha­le ge­ti­ri­yor. Mil­yon­lar­ca in­sa­nı il­gi­len­di­ren bu ve ben­ze­ri tür has­ta­lık­lar­da ye­ni bir ilaç pi­ya­sa­ya çı­ka­cak­sa ma­kul bir fi­ya­ta sa­hip ol­mak zo­run­da. Bu ko­nu­da ilaç fir­ma­la­rı­na da bü­yük so­rum­lu­luk dü­şü­yor. Alz­he­imer ge­ne­tik mi? Gü­nü­müz­de Alz­he­imer has­ta­lı­ğı­na yol açan 3 adet gen bo­zuk­lu­ğu­nu bi­li­yo­ruz. Bu gen bo­zuk­luk­la­rı­na bağ­lı Alz­he­imer has­ta­lık­la­rı, tüm top­la­mın yüz­de 5’ini oluş­tu­ru­yor. Bu gen bo­zuk­lu­ğu­na bağ­lı va­ka­lar ken­di­si­ni er­ken di­ye­bi­le­ce­ği­miz 50 yaş ci­va­rın­da bel­li edi­yor. Bo­zuk gen­ler dı­şın­da ba­zı gen­ler de bu­na­ma ris­ki­ni art­tı­rı­yor. Bu kap­sam­da ta­nım­lan­mış bi­li­nen bir­çok gen var. Bu ko­nu­da da sür­mek­te olan araş­tır­ma­lar var. Tür­ki­ye Alz­he­imer Der­ne­ği ta­ra­fın­dan 29 Ey­lül2 Ekim Per­şem­be ta­rih­le­ri ara­sın­da Es­ki­şe­hir’de 12. Alz­he­imer Kon­gre­si dü­zen­le­ne­cek. Kon­gre­de yurt dı­şın­dan ve ül­ke­miz­den bi­lim in­san­la­rı gün­cel ge­liş­me­ler, ilaç ça­lış­ma­la­rı hak­kın­da bil­gi pay­la­şı­mın­da bu­lu­na­cak­lar. Alz­he­imer ile sağ­lık­lı uy­ku iliş­ki­si, Alz­he­imer bes­len­me iliş­ki­si gi­bi ko­nu­lar da ma­sa­ya ya­tı­rı­la­cak. Bi­lim in­san­la­rı Alz­he­imer has­ta­lı­ğıy­la bağ­lan­tı­lı ça­lış­ma­la­rı­nı bir­bir­le­riy­le pay­laş­ma ve de­ğer­len­dir­me im­ka­nı bu­la­cak­lar.